Anadolu’nun Unutulan Kadınları: Ocaklılar

Bir zamanlar Anadolu’da, kapısı yalnızca misafirlik için çalınmayan evler vardı.
O evlerde yaşayan kadınların adını herkes bilmeyebilirdi. Fakat hangi köyde oturdukları, kimden el aldıkları, hangi duayı bildikleri, hangi rahatsızlık için kendilerine gidildiği kulaktan kulağa anlatılırdı.
Kimi kurşun dökerdi. Kimi yılancık keserdi. Kimi bitkileri tanır, kimi doğum yapan kadınların yanında bulunur, kimi de ailesinden öğrendiği sözleri ve ritüelleri sürdürürdü.
Onlara ocaklı denirdi.
Bugün bu kelimeyi duyduğumuzda çoğumuzun zihninde eski bir köy evi, bakır bir tas, işlemeli bir örtü veya yaşlı bir kadının dudaklarından dökülen dualar canlanıyor.
Oysa ocaklılık, bu görüntülerden çok daha geniş bir kültürel hafızanın parçasıdır.
Anadolu’da ocak, yalnızca ateş yakılan yerin adı değildir.
Aileyi, sürekliliği, aidiyeti ve kuşaktan kuşağa aktarılan bilgiyi de temsil eder.
“Ocağı tütsün” diye edilen bir duanın, “Ocağı sönmesin” diye söylenen bir temenninin ardında aynı düşünce vardır: Bir evin, bir ailenin, bir geleneğin devam etmesi.
Ocaklı kadınlar da bu devamlılığın taşıyıcılarından biriydi.
Bilgileri çoğu zaman kitaplardan değil, kendilerinden önce yaşayan kadınlardan öğrenirlerdi.
Bir anne kızına, bir kayınvalide gelinine, bir usta kendisinden sonra gelene bildiğini aktarırdı.
Bu aktarımın halk kültüründeki adı el vermekti.
El almak, her ocakta aynı biçimde gerçekleşmezdi. Kimi gelenekte dua
okunur, kimi yerde sembolik bir nesne kullanılır, kimi ailede ise yıllarca
gözlemleyerek öğrenilen bilgi belirli bir törenle devredilirdi.
Fakat bütün bu farklılıkların ortak bir tarafı vardı.
Bilginin unutulmaması.
Çünkü sözlü kültürün en kırılgan yanı, onu taşıyan insanla birlikte
kaybolabilmesidir.
Bir kadın öldüğünde yalnızca bir hayat sona ermez. Onun bildiği bir dua,
çocukluğundan hatırladığı bir söz, annesinden öğrendiği bir uygulama da
onunla birlikte unutulabilir.
Hele ki bunlar hiç yazılmamış, kaydedilmemiş ve başka birine
aktarılmamışsa…
İşte bu yüzden Anadolu’nun ocaklı kadınlarını yalnızca halk hekimliği
tarihinin bir parçası olarak görmek eksik kalır.
Onlar aynı zamanda sözlü kültürün, aile hafızasının ve kadınlar arasında
kurulan bilgi bağının temsilcileriydi.
Üstelik bu bilgi her zaman kolay şartlarda korunmadı.
Kadınların eğitim olanaklarının sınırlı olduğu, yazılı kaynaklara erişimin
güçleştiği dönemlerde birçok gelenek evlerin içinde, gündelik hayatın
arasında yaşamaya devam etti.
Bir kadın yemek yaparken öğrendiğini, diğeri tarlada çalışırken
duyduğunu, bir başkası annesinin yanında otururken gördüğünü
hafızasında sakladı.
Ve yıllar sonra aynı bilgiyi başka bir kadına aktardı.
Bugün elimizde bulunan pek çok halk kültürü derlemesinin ardında, adı
tarih kitaplarına geçmemiş insanların hafızası vardır.
Burada üzerinde durmamız gereken önemli bir ayrım da bulunuyor.
Ocaklılık geleneğinin kültürel değerini kabul etmek, geçmişteki bütün
uygulamaların tıbben etkili veya güvenli olduğunu söylemek değildir.
Örneğin halk arasında yılancık adıyla bilinen deri enfeksiyonu,
günümüzde tıbbi değerlendirme ve gerektiğinde antibiyotik tedavisi
gerektiren bir hastalıktır. Erimiş kurşunla yapılan uygulamalar ise
zehirlenme ve yanık riski taşır.
Geçmişten gelen bir bilgiyi korumakla, onu sorgulamadan sürdürmek aynı
şey değildir.
Bence gerçek kültürel miras bilinci tam da burada başlıyor.
Bir geleneğin tarihini öğrenmek, hangi şartlarda doğduğunu anlamak,
insanların ona neden başvurduğunu araştırmak ve güvenli olmayan
yönlerini bugünün bilgisiyle değerlendirmek…
Geçmişe saygı duymanın yolu, geçmişte yapılan her şeyi olduğu gibi
tekrarlamak zorunda olduğumuza inanmak değildir.
Onu anlamaktır.
Çünkü ocaklı kadınların hikâyesinde yalnızca ritüeller yoktur.
İnsanların birbirine duyduğu ihtiyaç vardır.
Korktuğunda bir kapıyı çalabilmek, çaresiz hissettiğinde tanıdık bir ses
duymak, kendisini yalnız hissettiğinde birinin yanında oturabileceğini
bilmek vardır.
O kadınların yaşadığı toplumlarda hastalık, kaygı, nazar ve uğursuzluk
gibi kavramlar bugünkünden farklı biçimlerde açıklanabiliyordu. İnsanlar
yaşadıkları belirsizlikleri anlamlandırmak için bildikleri geleneklere
başvuruyordu.
Bu başvuruların ardında yalnızca iyileşme beklentisi değil, teselli ve güven
arayışı da bulunuyordu.
Ve bütün bunlar bize insanın değişmeyen bir yanını hatırlatıyor.
İnsan, anlam veremediği şeyler karşısında bir açıklama arıyor.
Kendisine iyi geleceğini düşündüğü bir söze, bir insana, bir hatıraya
tutunmak istiyor.
Yüzyıllar değişse de bu ihtiyaç bütünüyle ortadan kalkmıyor.
Benim asıl merak ettiğim ise başka bir şey.
Bugün kaçımız ailemizdeki kadınların bildiklerini gerçekten biliyoruz?
Anneannelerimizin hangi bitkiyi ne için kullandığını, hangi sözü kimden
öğrendiğini, hangi geleneği neden sürdürdüğünü hiç sorduk mu?
Bize tuhaf gelen bir alışkanlığın ardında hangi göçün, hangi yoksulluğun,
hangi korkunun veya hangi inancın bulunduğunu araştırdık mı?
Bir aile büyüğünün anlattıklarını “Eskiden öyleymiş” diyerek geçiştirmek
kolay.
Zor olan, o hikâyenin nereden geldiğini merak etmek.
Oysa kültürel hafıza, yalnızca müzelerde saklanan eşyalardan oluşmaz.
Bir kelimenin telaffuzunda, bir sandığın dibindeki örtüde, yıllardır aynı
biçimde söylenen bir duada, anneden kıza aktarılan bir hatırada da yaşar.
Anadolu’nun ocaklı kadınları işte bu hafızanın önemli parçalarından
biridir.
Onları yeniden hatırlamak için eski uygulamaların hepsini bugüne
taşımamız gerekmiyor.
İsimlerini öğrenebiliriz.
Hikâyelerini dinleyebiliriz.
Hangi yörede, hangi gelenek içinde yaşadıklarını araştırabiliriz.
Anlattıklarını kayda geçirebilir, kültürel anlamlarını gelecek kuşaklara
aktarabiliriz.
Çünkü unutulmak, yalnızca bir insanın adının hatırlanmaması değildir.
O insanın bildikleriyle birlikte yaşadığı dünyanın da sessizce
kaybolmasıdır.
Anadolu’nun ocaklı kadınları bize çok önemli bir şey bıraktı: Bilginin
yalnızca yazıyla değil, insanla da taşınabileceğini.
Şimdi bize düşen, o kadınların sesini geçmişin içinde kaybetmemek.
Belki de işe, ailemizdeki en yaşlı kadının yanına oturup tek bir soru sorarak
başlayabiliriz:
“Sen bunları kimden öğrendin?”
Alacağımız cevap, sandığımızdan çok daha eski bir hikâyenin kapısını
açabilir.
Nurgül Tunçcu

Yorum yap

Önceki Yazı

Sonraki Yazı

Sonraki Yazı Yükleniyor...
Yükleniyor

Signing-in 3 seconds...

Signing-up 3 seconds...